"Μοναξιά είναι, να γυρίζεις το κεφάλι και να βλέπεις μόνο τα βήματά σου στο χιόνι... "

Δευτέρα, 23 Ιανουαρίου 2017

Ο Μέγας Παν κι ο Πηλώδης λιμένας

Έχω μαζέψει μερικές ιστορίες, από τον Πλούταρχο μέχρι την...Χαλιμά. Σκέφτομαι να τις βάλω σ' ένα βιβλιαράκι που θα ονομάζεται: ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΦΙΛΟΥΣ. Θα χαρώ να δω και τις δικές σας ιστορίες!
Ξεκινάμε με τον Πλούταρχο και την ιστορία για τον θάνατο του Πάνα. Το "Παλώδες" που αναφέρεται στο κείμενο, είναι ο Πηλώδης λιμήν, στα μέρη μας...

"Όσο για το ζήτημα αν πεθαίνουν οι δαίμονες, άκουσα μια ιστορία από έναν άνθρωπο που δεν ήταν ούτε άφρονας, ούτε απατεώνας. Ο πατέρας του Αιμιλιανού του ρήτορα, που και κάποιοι από εσάς τον έχετε ακούσει, λεγόταν Επιθέρσης. Ήταν δάσκαλος γραμματικής και ζούσε στην ίδια πόλη με μένα. Αυτός μου είπε ότι κάποτε έκανε ένα ταξίδι στην Ιταλία και επιβιβάστηκε σ'ένα πλοίο που κουβαλούσε εμπορεύματα και πολλούς επιβάτες. Είχε φτάσει το βράδυ, κοντά στις νήσους Εχινάδες είχε πέσει ο άνεμος και το πλοίο βρισκόταν πιά κοντά στους Παξούς. Οι περισσότεροι επιβάτες ήταν ξύπνιοι, και πολλοί συνέχιζαν να πίνουν έχοντας τελειώσει το δείπνο τους. Ξαφνικά ακούστηκε μια φωνή από τους Παξούς που καλούσε δυνατά κάποιον Θαμούντα, πράγμα που προξένησε έκπληξη. Ο Θαμούς ήταν ο Αιγύπτιος πηδαλιούχος του πλοίου, που όμως το όνομά του δεν το γνώριζαν οι περισσότεροι επιβάτες. Η άγνωστη φωνή τον κάλεσε δύο φορές κι εκείνος έμεινε σιωπηλός, την τρίτη φορά όμως αποκρίθηκε. Εκείνος που τον φώναζε δυνάμωσε τη φωνή του και είπε: "Όταν περάσεις από το Παλώδες, να αναγγείλεις ότι ο μέγας Παν πέθανε".   'ὁπόταν γένῃ κατὰ τὸ Παλῶδες, ἀπάγγειλον ὅτι Πὰν ὁ μέγας τέθνηκε.'   Πὰν ὁ μέγας, Πομπηία 1ος αι. μ.Χ.   Όταν το άκουσαν αυτό, είπε ο Επιθέρσης, όλοι εξεπλάγησαν και άρχισαν να συζητούν αν ήταν καλύτερο να κάνουν αυτό που πρόσταξε η φωνή ή να μην ανακατευτούν καθόλου και να το αφήσουν. Έτσι ο Θαμούς αποφάσισε ότι αν φυσούσε αέρας, θα παρέπλεε εκείνο το μέρος χωρίς να πει τίποτε, αν όμως κυριαρχούσε νηνεμία και γαλήνη στην περιοχή, θα ανάγγελλε αυτό που άκουσε.   Όταν λοιπόν έφτασε κοντά στο Παλώδες, καθώς δεν υπήρχε άνεμος ούτε κύμα, ο Θαμούς κοιτάζοντας από την πρύμνη προς τη στεριά, είπε, όπως ακριβώς το άκουσε, ότι 'ότι ο μέγας Παν πέθανε'. Δεν είχε προλάβει να τελειώσει και ακούστηκε αναστεναγμός όχι από έναν αλλά από πολλούς και συγχρόνως επιφωνήματα έκπληξης.   'οὐ φθῆναι δὲ παυσάμενον αὐτὸν καὶ γενέσθαι μέγαν οὐχ ἑνὸς ἀλλὰ πολλῶν στεναγμὸν ἅμα' θαυμασμῷ μεμιγμένον'   Επειδή ήταν πολλοί άνθρωποι παρόντες στο πλοίο η ιστορία γρήγορα διαδόθηκε στη Ρώμη και ο Τιβέριος Καίσαρ ζήτησε να του φέρουν τον Θαμούντα. Και ο Τιβέριος πίστεψε τόσο πολύ ότι η ιστορία ήταν αληθινή που ζήτησε να μάθει περισσότερα και να πληροφορηθεί για τον Πάνα."  Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων 419 B-D
Το αρχαίο κείμενο εδώ. (στο 17) Ερμηνεία της ιστορίας από τον Παναγή Λεκατσά εδώ. Ακόμα περισσότερα εδώ.

Οι Έλληνες και το παράλογο

Τελείωσα επιτέλους (μετά από χρόνια πολλαπλών αναγνώσεων) το εξαιρετικό βιβλίο του E Dodds "Οι Έλληνες και το παράλογο". Κάθε φορά που το διαβάζω, βρίσκω διαφορετικά πράγματα. Λέω όμως να το βάλω στην άκρη για μερικά χρόνια και να...επανέλθω!

Παρασκευή, 20 Ιανουαρίου 2017

Με αφορμή ένα ...αλέτρι.

Μόλις τελείωσα τη συντήρηση και τη συμπλήρωση σ' αυτό το παλιό αλέτρι. Στη Σαγιάδα το λέμε "πλούγκα" από την αγγλική λέξη plough αλέτρι (άντε για να μη τα βγάζω όλα σλάβικα). Όταν ήρθαν τα βιομηχανικά σιδερένια άροτρα, πήραν την ονομασία του κατασκευαστή, όπως οι μηχανικές σόμπες ονομάστηκαν "μασίνες" machine και τα ποδήλατα "μπιτσικλέτες" ιτ. bicicletta (bicycles). Αυτή είναι μια παλιά συνήθεια, ότι καινούριο να ονομάζεται στη γλώσσα που ήρθε. Έτσι και το καριοφίλι πήρε την ονομασία των κατασκευαστών του αλλά και το πρώτο λεωφορείο ονομάστηκε "μπάσι" bus. Βέβαια οι παλιοί είχαν άλλη άποψη για το θέμα, κι έτσι το μπάσι έγινε λεωφορείο κι η μπιτσικλέτα ποδήλατο. Ακόμα κι η TV έγινε τηλεόραση. Αλλά ως εκεί: Μετά, μπάτε σκύλοι αλέστε! Όλοι οι σπουδαγμένοι στο Λονδίνο γιάπηδες φόρτωσαν τη γλώσσα με τη...διγλωσσία τους! Έτσι έχουμε assist και rebound αλλά και διπλές λέξεις όπως time out. Η "καλαθοσφαίρηση" πήγε στο...καλάθι της ιστορίας  μαζί με τα "εκτός πεδιάς" και τα άλλα γλωσσικά εξαμβλώματα με τα οποία προσπάθησαν να σταματήσουν τον κατακλυσμό των ξένων λέξεων. Ο λαουτζίκος τουλάχιστον, τις ξένες λέξεις τις έκανε δικές του: Πλατιφόρμα, τραχτέρι, μασίνα. Και κλίνονταν μιά χαρά. Του τραχτεριού, της πλατιφόρμας, της μασίνας. Οι γιάπηδες κλίνουν τα ριμπάουντς! Την ίδια στιγμή που το φαινόμενο της "ακλισιάς" τους κάνει να λένε "της Καλιφόρνια" και η "ομάδα του Μεξικό"! Δεν είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι η γλώσσα κινδυνεύει, αλλά ο τελικός στόχος είναι η επικοινωνία, και το καινούριο γλωσσικό εξάμβλωμα εγώ τουλάχιστον, δεν το πολυκαταλαβαίνω!
"Μποτζιορνέτο σας" που λέγανε κι οι ...γλωσσομαθείς χαμάληδες στο λιμάνι της Σαγιάδας!

Τετάρτη, 18 Ιανουαρίου 2017

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ


Μόλις παρέλαβα το λεύκωμα της Μιμίκας Γιαννοπούλου ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ από την συλλογή του Παύλου Κοντέλη, εκδόσεις ΚΑΠΟΝ. Το βιβλίο δυστυχώς έχει εξαντληθεί στον εκδότη κι έτσι έγινε συλλεκτικό κομμάτι.

Το λεύκωμα κοσμούν οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες του Τάκη Τλούπα και φυσικά οι έγχρωμες των αντικειμένων της πολύτιμης συλλογής. 

Τρίτη, 17 Ιανουαρίου 2017

καπακώνοντας την ξέστα.


Ήταν το κοινότερο δοχείο αποθήκευσης λαδιού στα μέρη μας. Τώρα το αντικατέστησαν τα πλαστικά και τα μεταλλικά δοχεία. Τη λέγανε "καπάσα" ή "ξέστα". (δεκτές και άλλες ονομασίες) :)
Τη σκέπαζαν με μιά στρόγγυλη πέτρα. Στη φωτογραφία ένα ταπεινό σκέπασμα από τη Λιόψη.

Σάββατο, 14 Ιανουαρίου 2017

Έλλην Ρωμηός Γραικός

Έλλην’, ‘Ρωμηός’, ‘Γραικός’:
Συλλογικοί προσδιορισμοί και ταυτότητες
Το πρόγραμμα εδώ

Παρασκευή, 13 Ιανουαρίου 2017

Κόκκινο Λιθάρι

Κόκκινο Λιθάρι. Ο δρόμος προς τη Μουτσιάλα...

Πέμπτη, 12 Ιανουαρίου 2017

Σαγιάδα

Η Σαγιάδα από την κορφή της Βίγλας (όνομα και πράμα).

Φοινίκι

Το χιονισμένο Φοινίκι.


χιονισμένη Πλεσίβιτσα

Τώρα που πέρασε ο χιονιάς, ας κάνουμε μια περιήγηση στα χιονισμένα χωριά της περιοχής...

Τρίτη, 10 Ιανουαρίου 2017

Ο χιονισμένος Άι Νικόλας....


Το παρεκκλήσι της παλιάς Σαγιάδας, ο Άι Νικόλας χιονισμένος.

Κλόκερ

Χιονίζει στο Κλόκερ (μιά από τις συνοικές της Σαγιάδας: Κοτσέκι, Κλόκερ, Σκάλωμα).

Παρασκευή, 6 Ιανουαρίου 2017

ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ

«ΘΕΟΦΑΝΕΙΑ»
Οι αρχαίες τελετές επέζησαν ως τις μέρες μας μεταλλαγμένες σε «Θεοφάνεια» με τους ιερείς και τους πιστούς να καθαγιάζουν κυρίως τις πολύτιμες βρύσες (ή τα πηγάδια) από τις οποίες υδρεύονταν το χωριό. Στα σημεία ύδρευσης παραμόνευαν τα δαιμόνια (λάμιες, νεράιδες, αράπηδες). Παλιότερα προσπαθούσαν να εξευμενίσουν τις υπερφυσικές αυτές δυνάμεις με τελετές και προσφορές. Ο Χριστιανισμός επέβαλε την επιθετική «κάθαρσιν», «καθαγιάζοντας» το πολύτιμο νερό που είχαν «μολύνει» οι δαίμονες.  

Το σταυρό τον έριχναν μόνο σε πόσιμο νερό. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση της παλιάς Σαγιάδας, (στη φωτογραφία) όπου εξ αιτίας ενός μεγάλου σεισμού, το νερό έφυγε από τη θέση του στο κέντρο του χωριού και εμφανίστηκε κάτω από τα βράχια αρκετά μακριά. Εκεί έχτισαν το καινούριο «πηάδι» (πηγάδι-μικρή πηγή)  και φοβούνταν μήπως εξαφανιστεί κι από κει κι αναγκαστεί το χωριό να μετοικήσει. Οι τελετές των Θεοφανείων γινόταν στη βρύση αυτή αρκετά χρόνια αργότερα, μετά την καταστροφή του οικισμού από τους Γερμανούς. Ενώ το χωριό είχε κατεβεί δίπλα στη θάλασσα, αυτοί ανέβαιναν στην παλιά τους βρύση για να πραγματοποιήσουν την τελετή. Αργότερα, τα καινούρια έθιμα επικράτησαν κι έτσι ρίχνουν κι οι Σαγιαδινοί το σταυρό στη…θάλασσα.
Η παλιά φωτογραφία, ίσως είναι του Τάσου Ρούμπη. Η σημερνή είναι της κόρης μου.

Πέμπτη, 5 Ιανουαρίου 2017

Αγιολένη

Καταρράκτες  φωτός!

Δευτέρα, 2 Ιανουαρίου 2017

Κατάντια

Μας έχει ταράξει η κρίση και κάποιοι κακομοίρηδες νομίζουν ότι θα πλουτίσουν σκάβοντας! Άλλη μιά "λαθρανασκαφή" όχι από αρχαιοκάπηλους, αλλά από χρυσόκαυλους! Αυτοί γεννήθηκαν με μια χρυσή λίρα περασμένη στο πουλί τους! Δεν έχουν αφήσει ερημόσπιτο για ερημόσπιτο. Και τα ευρήματά τους; Όλο καρφιά και πέταλα!  :)

Κυριακή, 1 Ιανουαρίου 2017

Σεργιάνι στη Λιόψη.

Οι χρονιάρες μέρες δεν μου αρέσουν! Γι αυτό συνήθως παίρνω τα...βουνά! Σήμερα ανέβηκα ως τη Λιόψη και περιπλανήθηκα στα ερημόσπιτα.
 Ένα ισχυρό πυργόσπιτο στέκει προς τη μεριά της παλιάς Σαγιάδας.



                         

            Η είσοδος του πυργίσκου.

Ως γνωστόν την παλιά Σαγιάδα οι Λιοψιώτες την έκαψαν στην κατοχή (23-8-1943) και με την πράξη τους αυτή, έφαγαν και το κεφάλι τους. Τώρα σκούζουν και μιλάνε για χαμένες πατρίδες. Τουλάχιστον αυτοί έπρεπε να σιωπήσουν για πάντα! Αν μπορέσουν να ξιαναφτιάξουν τη Σαγιάδα που τόσο ηλίθια έκαψαν, ας γυρίσουν στα δικά τους κατεστραμμένα σπιτικά!
Αφορμή γι αυτή τη δημοσίευση, στάθηκε η συμπεριφορά ενός τσάμη. Έβγαλε βιβλίο για την Τσαμουριά (χρησιμοποιώντας και δικά μου στοιχεία) έβαλε εκεί ένα la bastia και ξεμπέρδεψε! Και μετά ήρθε η ώρα της λεηλασίας. Δεκάδες φωτογραφίες από τα χωριά της Τσαμουριάς, παρελαύνουν στην ιστοσελίδα του, χωρίς καμιά αναφορά στην πηγή. Το χειρότερο είναι ότι δεν διαβάζει καν τα κείμενα από κάτω! Τα ξέρει όλα από πριν. Τί νόημα έχει να υπερασπίζεσαι έτσι την πατρίδα σου; Με κλεψιές κι απατεωνιές; Δείτε εδώ και μετά εδώ (κάτω).
Τέλος πάντων. Εγώ θα συνεχίζω να ανεβάζω φωτογραφίες από τα αλβανοτσάμικα χωριά της Τσαμουριάς και να δημοσιεύω τις απόψεις μου. Η έρευνα δεν σταματάει επειδή κάποια κλεφτρόνια νομίζουν ότι θα την βγάλουν καθαρή με τη δουλειά των άλλων. (Αυτό δεν σημαίνει ότι βάζω όλους τους Τσάμηδες στο ίδιο σακί. Απλά οι εθνοκάπηλοι και εθνόκαυλοι όλων των εθνών είναι τραγικά ίδιοι!)

Σάββατο, 31 Δεκεμβρίου 2016

Οι Ινδοευρωπαίοι

Τους ανέφερα στο συνέδριο στην Ηγουμενίτσα, κι έγινε...σίριαλ. Δεν είναι κακό να διαβάσει κανείς μερικά βιβλία για τους Ινδοευρωπαίους. Ένα από τα καλύτερα, είναι αυτό που διαβάζω τώρα, του καθηγητή Γεώργιου Γιαννάκη.

παλιά μονοπάτια

Ψάχνοντας τα παλιά μονοπάτια. Το στενό καλντερίμι φιδοσέρνονταν στην άκρη της Κόντριζας, μέχρι το σαράι του μπέη ψηλά στην κορφή. Υπάρχει άλλο ένα, στην άλλη πλευρά, από το λάκκο, αλλά θα το δούμε του...χρόνου!  :)

Τετάρτη, 28 Δεκεμβρίου 2016

Άι Νικόλας

Ο Άι Νικόλας της παλιάς Σαγιάδας, είναι χτισμένος πάνω στα βράχια. Η πρόσβαση ήταν δύσκολη, αλλά ξαναφτιάξαμε το μονοπάτι και τώρα πια το παλιό παρεκκλήσι είναι επισκέψιμο. Τελειώσαμε και τον καθαρισμό και πάμε για το τσιατί. Κάθε βοήθεια δεκτή (παράδες, καδρόνια, δόγες, κουτσοκεράμιδα, συμβουλές, μελομακάρονα, ότι μπορεί ο καθένας...)   :)

Κυριακή, 18 Δεκεμβρίου 2016

ΒΑΓΕΝΕΤΙΑ μιά ετυμολογική προσέγγιση

                     ΒΑΓΕΝΕΤΙΑ  μια ετυμολογική προσέγγιση


Κυρίες και κύριοι
Θέλω να σας επισημάνω από την αρχή, ότι η ανακοίνωση αυτή, δεν είναι ούτε ιστορική, ούτε αρχαιολογική. Όπως ακριβώς προαναγγέλλει ο τίτλος «ΒΑΓΕΝΕΤΙΑ μια ετυμολογική προσέγγιση», είναι καθαρά ετυμολογική και με την ετυμολογία, ποτέ κανείς δεν πρέπει να αισθάνεται σιγουριά, εκτός αν ακολουθήσει τις συμβουλές τριών λαών:
Των Ιταλών, που λένε ότι ακόμα κι αν δεν είναι αληθινό, πάντως κατασκευάστηκε ωραία!
Των Ελλήνων, που λένε ότι αν η φαντασία δεν συμφωνεί με την πραγματικότητα, τόσο το χειρότερο για την πραγματικότητα και τέλος των Αμερικανών που διακηρύσσουν: Μην αφήσεις την πραγματικότητα να σου χαλάσει ένα καλό σενάριο.
Μπορούμε λοιπόν, με βοηθό την ετυμολογία να βοηθήσουμε την αρχαιολογική και την ιστορική έρευνα; Μην ξεχνάμε ότι ολόκληρο το οικοδόμημα του Ινδοευρωπαϊκού πολιτισμού δεν στηρίζεται σε ευρήματα ή ιστορικά δεδομένα, αλλά μόνο σε συμπεράσματα, αμιγώς γλωσσολογικά. Μπορούμε με άνεση να κατασκευάσουμε ένα ολόκληρο οικοδόμημα και στο τέλος, παρότι ο καθένας θα έχει προσθέσει έναν όροφο, αυτό να καταρρεύσει σαν χάρτινος πύργος. Θα προσπαθήσω να εξηγήσω τα παραπάνω με ένα ετυμολογικό παράδειγμα:
Η περιοχή της Θεσπρωτίας, για μισή χιλιετία περίπου ονομάζονταν Τσαμουριά. Η συντριπτική πλειοψηφία των ερευνητών, αρχαιολόγων, ιστορικών, γλωσσολόγων (σ’ αυτούς τους τελευταίους περιλαμβάνεται και ο Μπαμπινιώτης) υποστηρίζουν, ότι το όνομα προήλθε από τον αρχαίο ποταμό Θύαμη: Θυαμουριά>Τσαμουριά.
Προϋποθέτουν όμως, ότι υπήρξε μια εντελώς αμάρτυρη «Θυαμουρία».
Η Θυαμουρία όμως αυτή, πρέπει να παραγκωνίσει την εντελώς μαρτυρημένη –και μαρτυρική μ’ όλα αυτά που τραβάει- περιοχή, τη μεσαιωνική Βαγενετία για να βρει γεωγραφικό και ιστορικό χώρο να υπάρξει.
Αν πιστέψουμε τους σαράντα περίπου –τόσους άντεξα να καταμετρήσω- υποστηριχτές της θεωρίας, τότε η Βαγενετία δεν υπήρξε, κι εγώ μένω χωρίς θέμα απόψε...
Αν όμως παραμερίσουμε τον Θύαμη, που στο κάτω-κάτω την εποχή της μετονομασίας είχε ονομαστεί κι αυτός Καλαμάς, τότε θα δούμε και τα δυό άλλα ποτάμια της περιοχής: Τον Παύλα στην Αλβανία και τον Αχέροντα κάτω στο νότο.
Γιατί άραγε, η περιοχή δίπλα στον Αχέροντα, πολύ μακριά από τον Θύαμη να ονομαστεί Θυαμουρία; Το ίδιο κι η περιοχή του ποταμού Παύλα; Άρα θα πρέπει να αναζητήσουμε ένα διαφορετικό έτυμο: Τι κοινό έχουν ο Παύλας, ο Καλαμάς κι ο Αχέροντας;
Κουβαλάνε πολύ λάσπη. Λάσπη από πηλό.
Κι αυτό έβλεπαν οι αρχαίοι, όταν ονόμασαν την περιοχή του Βουθρωτού «Πηλώδη Λιμένα», αυτό έβλεπαν κι οι Βυζαντινοί κι ονόμασαν την περιοχή στις εκβολές του Καλαμά, «Κακόν Πηλόν».
Κι ο Μαυροπόταμος κάτω στο νότο, απ’ τα θολά και λασπωμένα του νερά πήρε το καινούριο του όνομα, χάνοντας την πανάρχαια ονομασία Αχέρων (που πάλι κάτι με το νερό είχε να κάνει, κι όχι με τα «άχεα» που «έρρεε».
Απόδειξη, ότι και τους τρεις αυτούς ποταμούς, αναγκάστηκαν να τους εκτρέψουν οι νεώτεροι, για να γλυτώσουν από τις πλημμύρες και τις λάσπες που κατέβαζαν. Σε τεχνητά δέλτα εκβάλουν στη θάλασσα σήμερα και ο Παύλας και ο Καλαμάς και ο Αχέρων.
Είναι λοιπόν φυσικό, όταν ήρθαν οι Οθωμανοί Τούρκοι κι αντίκρισαν γύρω στα 1431 μιν απέραντη λασπουριά, να ονόμασαν την περιοχή «Τσιαμούρ» λάσπη.
Αν αυτή η λάσπη έδωσε την ονομασία στην Τσιαμουριά κι όχι ο ξεχασμένος Θύαμις (τόσο ξεχασμένος που ο λόρδος Μπάυρον τον μπέρδευε με τον Αχέροντα) με την υποτιθέμενη Θυαμουρία, τότε μένει χώρος για την Βαγενετία και μπορώ να συνεχίσω…
(Βαγενετία αβέβαια συνέχισαν να αποκλούν την περιοχή οι Οθωμανοί για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την κατάκτηση. Έτσι τη βρίσκουμε στους πρώτους φορολογικούς καταλόγους του 1431 μέχρι και του 1490 ως «βιλαέτι Viyanite».

Αφού δώσαμε μιαν άλλη κατεύθυνση στην ετυμολόγηση της Τσαμουριάς, ας δούμε τώρα και την Βαγενετία. Γιατί η αρχαία Θεσπρωτία, μετονομάστηκε σε Βαγενετία;
Ως γνωστόν, τα τοπωνύμια είναι ιερά ταμπού και δεν αλλάζουν εύκολα. Αν και η ελληνική πολιτεία, άλλαξε σχεδόν το σύνολο των οικωνυμίων των χωριών και των πόλεων, οι κάτοικοι συνεχίζουν, παρά τις αρχικές κυρώσεις, να τα αποκαλούν με τα παλιά τους ονόματα.
Αν κάποιοι από τους σύνεδρους θέλουν να επισκεφτούν την Αγία Κυριακή για παράδειγμα, πρέπει να ρωτήσουν για το Πόποβο, κι αν θέλουν να πάνε στην Αμπελώνα, πρέπει να ξέρουν την Πόβλα.
Γιατί όμως άλλαξε η Θεσπρωτία; Γιατί άλλαξαν όλα αυτά τα αρχαία ονόματα; Γιατί τα Γίτανα έγιναν Γκούμανη, η Ελέα Βέλιανη, η Φανοτή Ντόλιανη κι ο Θύαμις Καλαμάς;
Γιατί δίπλα στα αρχαία ονόματα που έζησαν χιλιετίες, άρχισαν να ξεφυτρώνουν ονόματα χωριών όπως Κοσοβίτσα, Λίμποβο, Αβαρίτσα, Λαμπανίτσα;

Διότι, όπως είναι γνωστό, ένας καινούριος λαός, της ίδιας ινδοευρωπαϊκής οικογένειας, αλλά μακρινός συγγενής, εμφανίστηκε τον 7ο αιώνα: Οι Σλάβοι.
Στην περιοχή της Θεσπρωτίας, τουλάχιστον 90 οικωνύμια πρέπει να έχουν σλαβική προέλευση. Δεν μιλάμε φυσικά για τα εκατοντάδες μικροτοπωνύμια, ούτε εξετάζουμε συνολικά τη μεσαιωνική Βαγενετία, αλλά μόνο την περιοχή της που κάλυπτε ο σημερινός νομός Θεσπρωτίας.
Οι Ρωμιοί κλείστηκαν στα κάστρα του Ιουστινιανού κι ύστερα τα εγκατέλειψαν κι αυτά. Σίγουρα, σεν χάθηκαν, απόδειξη ότι κατάφεραν με τον καιρό να εξελληνίσουν γλωσσικά τους Σλάβους. Όμως τα σλαβικά μικροτοπωνύμια από τη μια άκρη της Θεσπρωτίας ως την άλλη, μαρτυρούν την παρουσία των Σλάβων από τις πιο δύσβατες περιοχές όπως το Ντριάνοβο, μέχρι της εύπορες κι εύκολα προσβάσιμες, όπως το Ράι κάτω στον κάμπο.
Οι νέοι κάτοικοι, έδωσαν τα ονόματα της μακρινής τους πατρίδας στην καινούρια. Έτσι, περνώντας από το έρημο θέατρο των Γιτάνων, είδανε με έκπληξη την κυκλική ορχήστρα.
Φυσικά την πέρασαν για τεράστιο αλώνι. Τι άλλο θα μπορούσε να υποθέσει ένας λαός γεωργών; Πού να πήγαινε το μυαλό τους σε θεατρικές παραστάσεις, σε κωμωδίες και τραγωδίες; Ένας λαός ο οποίος τη «συνάθροιση» την ταύτιζε με το «βγαίνω στο κατώφλι της καλύβας»; Έτσι τα Γίτανα έγιναν Γκούμανη, αλώνι. Κι όταν οι κάτοικοι απ’ τη Γκούμανη ήρθαν στο μεγάλο φυσικό λιμάνι της Θεσπρωτίας, το ονόμασαν Γκουμανίτσα και με τον καιρό, προέκυψε η Γουμενίτσα. Το «Η» που της πρόσθεσαν αργότερα, την έκανε μια ωραία μικρή…ηγουμένη, ενός φανταστικού μοναστηριού…
Όταν οι Σλάβοι έφτασαν στη Φανοτή κι αντίκρισαν την κοιλαδα του Καλαμά κάτω στα πόδια τους, ονόμασαν την περιοχή Ντόλιανη, «οι άνθρωποι της κοιλάδας».
Κι από κοντά το Λίμποβο του Ευειδούς η Κωστάνα με τις καστανιές της (κι όχι με τη γριά Κώσταινα) κι η Λαμπανίτσα με τους Αρβανίτες της. (Προσέξτε αυτούς τους πρώιμους Αλβανούς της Αλβανίτσας –Λαμπανίτσας, γιατί θα τους χρειαστούμε αργότερα).
Κι ο ποταμός Καλαμάς; Πως και δεν άλλαξαν οι Σλάβοι το Θύαμη αλλά οι τρομοκρατημένοι, κυνηγημένοι κι εντελώς εγκαταλειμμένοι από την κεντρική διοίκηση στη μακρινή Κωνσταντινούπολη, ελληνόφωνοι βρήκαν το κουράγιο ν’ αλλάξουν το πανάρχαιο όνομα μ’ ένα καινούριο;
Τι σημαίνει Καλαμάς; Είναι προφανές ότι όλοι θα απαντήσουμε, ο «Καλαμιάς» το ποτάμι με τα Καλάμια.
Θα πρέπει λοιπόν ο Καλαμάς να είχε πλήθος από καλάμια, τόσα που να δικαιολογούν την διαφορά του από άλλους ποταμούς. Αν πιστέψουμε όμως τον Πουκεβίλ ο οποίος αναφέρει ότι δεν είδε καλάμια στην κοίτη του θα πρέπει να ψάξουμε τώρα για τα περίφημα καλάμια: Υπάρχουν μόνο στις πηγές στο Καλπάκι και στο καινούριο δέλτα. Λίγο δύσκολο να χαρακτηρίστηκε ένα τόσο μεγάλο ποτάμι από τα σχεδόν ανύπαρκτα καλάμια του. Αν ξαναγυρίσουμε στο παρελθόν, βλέπουμε ότι οι Σλάβοι αν και δεν άλλαξαν το κεντρικό τμήμα του Καλαμά, άλλαξαν τα ονόματα από όλους τους παραποτάμους του:
Ο Γορμός βγαίνει μέσα από τη βαθιά χαράδρα του βουνού, ο Σμολίτσας ακόμα κυλάει πίσσες, η Τύρια κυλάει τα ορμητικά της νερά σαν βόνασος, η Κοσοβίτσα κι η Λαγγάβιτσα, όλα μπορούν να εξηγηθούν με τη σλάβικη γλώσσα.
Μήπως λοιπόν εδώ πρέπει να ρισκάρουμε λίγο ετυμολογικά; Να θυμηθούμε το Βοϊδομάτη, που δεν είναι το μάτι του βοδιού, αλλά η μάνα του νερού (βοντά-ματ), εκεί που γεννιέται το νερό.
Μήπως (λέω μήπως) και στην περίπτωση του Καλαμά έχουμε πάλι να κάνουμε με τις λάσπες του πηλού που μας κυνηγάνε από την αρχή;
Ο «Πηλώδης λιμήν» κι ο «Κακός πηλός» που είδαν οι αρχαίοι, μήπως έκανε την ίδια εντύπωση και στους καινούριους κατακτητές;

Μήπως κι αυτοί αντίκρισαν ένα θολό λασπωμένο ποτάμι που κατέβαζε πηλό; Αν ήταν έτσι, θα τον ονόμαζαν Καλά-ματ, μάνα του πηλού.
Αιώνες αργότερα, όταν ήρθαν οι Οθωμανοί Τούρκοι, ονόμασαν κι αυτοί την περιοχή Τσαμουριά-λασπουριά όπως είδαμε. Η ιστορία επαναλαμβάνεται…
Κι η Βαγενετία; Σλαβική ονομασία κι αυτή; Εδώ τα πράγματα αντιστρέφονται: Η συντριπτική πλειοψηφία των ερευνητών, έχει ξεκαθαρίσει ότι η Βαγενετία πήρε το όνομά της από το σλαβικό φύλλο των Βαϊουνιτών, το οποίο τον 7ο αιώνα, μαζί με άλλα σλαβικά φύλλα, πολιόρκησε τη Θεσσαλονίκη.
Κάποιος ιερωμένος πάνω στα τείχη, σ’ ένα συναξάρι «τα θαύματα του αγίου Δημητρίου» κατέγραψε τα σλαβικά φύλλα και τα άλλα τα «άπειρα έθνη» που τα ακολουθούσαν.
Βελεγηζήτες, Δρογοβήτες, Σαγουδάτοι, Βερζήτες. Κι οι περίφημοι Βαϊουνίτες.
Οι οποίοι, σύμφωνα με τη φαντασία των ερευνητών, γιατί προσέξτε, δεν αναφέρονται πουθενά αλλού εκτός από τα θαύματα, άφησαν τη Θεσσαλονίκη και τράβηξαν κατά τη μακρινή Θεσπρωτία, με σκοπό να δώσουν το όνομά τους σ’ αυτόν τον αρχαίο τόπο.
Η εισήγηση θα μπορούσε να κλείσει εδώ, κι όλοι να μείνουμε ευχαριστημένοι.
Όμως ο John Chadwich, ο άνθρωπος που έσπασε τους κωδικούς της γραμμικής Β΄ είχε γράψει:
 «…Ο ερευνητής, είναι υποχρεωμένος ν’ αποτολμήσει μια εικασία, να ριψοκινδυνέψει μια απίθανη υπόθεση…»
Πρώτος ο Βούλγαρος ακαδημαϊκός Vladimir Georgiev παρατήρησε ότι αυτό το άπαξ λεγόμενον Βαϊουνίτες, δεν αφορά κάποιο ενθωνύμιο. Απλά είναι το όνομα των πολεμιστών (vajъnit) με ελληνική κατάληξη. Όλοι ήταν πολεμιστές στην πολιορκία της Θεσσαλονίκης. Μερικοί όμως, όπως οι Γότθοι, δεν ήταν γεωργοί που έγιναν ευκαιριακά πολεμιστές. Ήταν επαγγελματίες μισθοφόροι. Αυτοί θα μπορούσα να ονομαστούν από τους άλλους σλάβους Βαϊουνίτες.
Ο σοφός σλαβολόγος, καθηγητής Φαίδων Μαλιγκούδης (θα μου επιτρέψετε να αφιερώσω αυτή τη φτωχή μελέτη στη μνήμη του) έγραψε: «Η υποτιθέμενη αυτή γλωσσική συγγένεια του “εθνωνυμίου” των θαυμάτων με το ηπειρωτικό τοπωνύμιο, αποτελεί μια από τις παρετυμολογίες εκείνες, που οδηγούν στην εξαγωγή συμπερασμάτων που απέχουν πολύ από την ιστορική πραγματικότητα…»
Ο Mayer, ο Vasmer, ο Μαλιγκούδης κι ο Κώστας Οικονόμου, θεωρούν ότι το όνομα είναι μεν σλαβικό, αλλά προέρχεται από το vagan το ξύλινο βαρέλι. Σεβαστή άποψη.
Ίσως όμως, θα πρέπει κι εδώ να κάνουμε το ετυμολογικό άλμα και να υπολογίσουμε, εκτός από τους Σλάβους, που έτσι κι αλλιώς είναι οι βασικοί ονοματοθέτες του θεσπρωτικού χώρου και κάποιους άλλους παλιούς κατοίκους της περιοχής:
Τους Αλβανούς.
Έχουμε συνηθίσει στη θεωρία ότι οι άνθρωποι αυτοί που πλημμύρισαν ξαφνικά την κεντρική Ελλάδα και αρκετά από τα νησιά της, ήρθαν από τη βόρεια και κεντρική Αλβανία. Αντίθετα, η αλβανική ιστοριογραφία τους θέλει βέρους Πελασγούς, που κατοικούσαν σ’ αυτό το χώρο πριν από την έλευση των Ελλήνων.
Όσο εμείς θα κρυβόμαστε πίσω από την αιγίδα των αρχαίων μας προγόνων, τόσο οι βόρειοι γείτονές μας, θα οραματίζονται δεσμούς αίματος με τους Πελασγούς τους Κάρες και τους Λέλεγες! Η αλήθεια φυσικά βρίσκεται κάπου στη μέση, ποδοπατημένη από τα θηρία που τσακώνονται.
Οι Αλβανοί, που ίσως ήταν μια σημαντική εθνότητα στην Ήπειρο, ίσως πρόλαβαν τους Σλάβους στη στροφή, κι έδωσαν το δικό τους όνομα στην περιοχή της Βαγενετίας. Ο Αθανάσιος Πετρίδης από το 1871 πρώτος υποστήριξε ότι  η ονομασία της Βαγενετίας, προέρχεται «…εκ του Αλβανοπελασγικού «βάγεβέντ» (τόπος ελαίου), καθότι εξάγεται πολύ έλαιον εκ του τόπου τούτου, έχοντος πλήθος ελαιών…» Ο καθηγητής Ευάγγελος Πριώνης θεωρεί ότι προέρχεται συγκεκριμένα από την Αλβανική λέξη vaji-i πληθ. –a, "ελαιώνας",  Βαγινιτία >Βαγενητία.
Είναι φυσικό να υποθέσουμε ότι αυτή η παράλια περιοχή, από τη Χειμάρα ως τον Αχέροντα, έλαβε το όνομά της από τους ελαιώνες που την καλύπτουν στο μεγαλύτερο μέρος, παρά από τα βαγένια που θα ήταν δύσκολομ να δώσουν το όνομά τους σε μια τόσο εκτεταμένη περιοχή.

Μέχρι όμως η αρχαιολογική σκαπάνη να πέσει πάνω σε μια επιγραφή που θα λύσει το θέμα ή σε κάποια ξεχασμένη βιβλιοθήκη να βρεθεί ένας κρυμμένος κώδικα, δεν μπορούμε, παρά να υποθέτουμε και να περιμένουμε…

Η ομιλία μου στο Διεθνές Αρχαιολογικό και Ιστορικό Συνέδριο για τη Θεσπρωτία